Orzeł – pamiątka górniczej historii z nieczynnej KWK „Centrum” – uratowany

Przez wiele lat kilkumetrowy orzeł miał swoje „gniazdo” na szczycie zakładu przeróbki KWK „Centrum” przy ul. Łużyckiej. Gdy w kopalni zakończono wydobycie węgla, a budynek przeróbki przeznaczono do rozbiórki, górnicy zdemontowali i zabezpieczyli orła. Teraz metalowy orzeł dzięki Spółce Restrukturyzacji Kopalń został poddany renowacji i znalazł nowe miejsce na terenie dawnej kopalni jako pamiątka górniczej historii.

Metalowy orzeł gruntowną konserwację przeszedł w październiku 2026 roku. Warto wspomnieć, że jego znakiem rozpoznawczym było wygięte prawe skrzydło, które wymagało naprawy. Figurę starannie odnowiono i pomalowano zgodnie z zasadami obowiązującymi przy odwzorowywaniu godła Rzeczypospolitej Polskiej.

Po renowacji orzeł został przewieziony na teren dawnej KWK „Centrum” przy ul. Łużyckiej i ustawiony w towarzystwie wagoników górniczych. Dzięki temu przypomina o historii kopalni, z którą przez lata był związany.

Orzeł – pamiątka górniczej historii z nieczynnej KWK „Centrum” – uratowany (1)

4

Orzeł – pamiątka górniczej historii z nieczynnej KWK „Centrum” – uratowany

Fedrowała węgiel przez 137 lat

Początki KWK „Centrum” /pierwotnie „Vereinigte Karsten-Zentrum”/ sięgają 1872 roku, kiedy na zrębach kopalni galmanu „Teresa” rozpoczęto budowę kopalni węgla kamiennego, nadzorowaną przez Śląską Spółkę Akcyjną do Budowy Kopalń i Hut Cynku. Do nowo powstającej kopalni „Karsten-Zentrum” w 1872 roku włączono szyb porudny „Vuellers” /późniejszy „Staszic”/, jak również rozpoczęto głębienie nowych szybów „Gaertner”, czyli „Rejtan” oraz „Drescher”, późniejszy „Skarga”. Głębienie szybów musiano jednak wstrzymać ze względu na coraz większe problemy z wodą, które rozwiązano dopiero w 1876 roku, gdy zainstalowano w kopalni najnowocześniejszą i największą wówczas na Górnym Śląsku pompę odwadniającą Wolfa o mocy 870 KM. To niewątpliwie umożliwiło dalsze głębienie szybów i dotarcie w 1878 roku do pierwszego pokładu 404 na głębokości 226 m, skąd wydobyto pierwszą tonę węgla. Tę datę uznaje się za początek „Karsten-Zentrum”, mimo że ostateczny kształt kopalnia nabrała dopiero w 1881 roku, gdy doszło do połączenia kilku pól górniczych i kopalń: „Karsten”, „Zentrum”, „Beuthener Gruben” oraz „Kaiser Wilhelm”.

Orzeł – pamiątka górniczej historii z nieczynnej KWK „Centrum” – uratowany (2)

3

Orzeł – pamiątka górniczej historii z nieczynnej KWK „Centrum” – uratowany

Początek XX wieku to dalsze unowocześnianie kopalni i pogłębianie szybów. W 1902 roku dowiercono się do głębokości ponad 970 m, w 1904 roku rozpoczęło się pogłębianie szybu „Staszic” do poziomu 774 m, jak również montowanie nowoczesnych maszyn, między innymi: w 1905 roku pierwszego wentylatora, w 1908 roku sprężarki, zaś w 1910 roku zastąpiono w transporcie podziemnym konie, wprowadzając lokomotywy spalinowe, co umożliwiło wydobycie na poziomie ponad 500 tys. ton w 1913 roku.

W czasie II wojny światowej kopalnia pracowała bez większych zakłóceń. Również zdobycie miasta przez wojska Armii Czerwonej nie wyrządziło szkód w zakładzie, w którym w kwietniu 1945 roku rozpoczęto ponowne wydobycie już pod nazwą KWK „Centrum” w ramach Bytomskiego Zjednoczenia Przemysłu Węglowego.

Warto dodać, że złoża węgla udostępniono czterema szybami: „Staszic” /wydechowym, wydobywczym i zjazdowym o głębokości 774 m/, „Skarga” /wydechowym i wydobywczym o głębokości 628 m/, „Rejtan” /wdechowym, wydobywczym, materiałowym i zjazdowym o głębokości 779 m/ oraz „Piekary” /wentylacyjnym o głębokości 475 m/. Mimo uruchomienia wydobycia w pierwszych latach powojennych borykano się z brakiem wykwalifikowanej kadry robotniczej. Aby uzupełnić braki kadrowe, do pracy w kopalni wykorzystywano więźniów z największego w Bytomiu obozu pracy przymusowej, który powstał właśnie przy KWK „Centrum”.

Przez 40 lat nosiła imię bułgarskiego premiera

Lata pięćdziesiąte XX wieku w historii kopalni to nie tylko wytyczenie nowych obszarów górniczych kopalni, modernizacja szybu „Piekary”, ale również zmiana nazwy kopalni 2 lipca 1950 roku z „Centrum” na „Dymitrow”, mającej na celu upamiętnienie zmarłego rok wcześniej komunistycznego, bułgarskiego premiera Georgija Dimitrowa.

Ważną decyzją dla KWK „Dymitrow” była uchwała rządu polskiego z 4 czerwca 1955 roku, która zezwoliła na eksploatację węgla kamiennego w filarze ochronnym Bytomia w rejonie Śródmieścia.

Z kolei lata sześćdziesiąte i siedemdziesiąte to okres prosperity w kopalni. Budowa nowego szybu wentylacyjnego „Witczak” w latach 1961-1965, oddanie do użytku w 1969 roku szybu „Budryk-Zachodni” o głębokości 774 m i w 1974 roku szybu „Budryk-Wschód” do poziomu 930 m umożliwiło dostęp do pokładów węgla pod filarem ochronnym Bytomia. Inwestycje prowadzono również na powierzchni. Powstały m.in.: nowa lampownia, cechownia, budynek Stacji Ratownictwa Górniczego, łaźni górniczej, a także dyspozytornia.

Warto dodać, że pod względem wydobycia rekordem zakończono 1979 rok, kiedy wydobyto prawie 3,9 mln ton węgla kamiennego. Rok ten zapisał się jednak w historii kopalni bardzo tragicznie. 10 października 1979 roku doszło do wybuchu pyłu węglowego, który spowodował śmierć 34 górników. Podobna katastrofa miała również miejsce w 1982 roku. Wówczas także wybuch pyłu węglowego pochłonął 18 ofiar śmiertelnych.

Pierwsze lata gospodarki rynkowej charakteryzowały się restrukturyzacją górnictwa. W KWK „Centrum” ze względu na trudności finansowe w 1991 roku wprowadzono zarząd komisaryczny, zaś w 1993 roku włączono kopalnię do Bytomskiej Spółki Węglowej SA i połączono /1 września 1993 roku/ z KWK „Szombierki”, tworząc nowy zakład górniczy KWK „Centrum-Szombierki”, w którym pracowały dwa ruchu. Trzy lata później, w 1996 roku całe wydobycie w Ruchu II, czyli dawnej KWK „Szombierki” przeniesiono do Ruchu I – KWK „Centrum”, co umożliwiło rozpoczęcie procesu likwidacyjnego byłej KWK „Szombierki”.

W kolejnych latach nastąpiły dalsze zmiany związane z restrukturyzacją dawnej KWK „Centrum”. W 1999 roku powstał Zakład Górniczy „Centrum” Sp. z o.o, który w 2003 roku włączono do Kompanii Węglowej SA. Wówczas w ZG „Centrum” funkcjonowało 5 szybów: wydobywcze - „Skarga” i „Budryk”, wentylacyjne - „Witczak” i „Staszic” oraz materiałowy „Rejtan”. Już dwa lata później, w 2005 roku ZG „Centrum” połączono z Zakładem Górniczym „Bytom III” Sp. z o.o., tworząc Kopalnię Węgla Kamiennego „Bobrek-Centrum”, która przetrwała do 2015 roku, kiedy rozdzielono ją na dwa zakłady, z którego KWK „Centrum” została /9 maja 2015 roku/ przekazana do Spółki Restrukturyzacji Kopalń SA i postawiona w stan likwidacji.